KHOLICHI YA VULULAMI
TIMHAKA TA MASUNGULO
TA NAWU WA VUMBHONI
NO. 50A
SIKU : DZIVAMISOKO 2003
NKANDZIYISO : 2004
A ku na xiphemu xa tsalwa lexi nga tlhelaka xi humelerisiwa kumbe ku hangalasiwa hi xivumbeko xihi kumbe xihi kumbe hi ndlela yin?wana handle ko kuma mpfumelelo lowu lavekaka hi ku tsala
NXAXAMELO
VUNDZENI PHEJI
MANGHENELO 1
TIMHAKA TA MASUNGULO 1
Vumbhoni 1
Matsalwa ya vumbhoni 1
Timhaka 3
Timhaka leti yelanaka 3
Vumbhoni byo sungula 3
Vumbhoni bya vumbirhi 3
Vumbhoni byo tiya 4
Vumbhoni byo hetiseka 4
Vumbhoni bya xiyimo 4
Vumbhoni byo kongoma 4
Ku amukelaka 5
Ku yelana 5
Nkateko 5
Ku amukela ka ximfumo no kala ku nga ri ka ximfumo 6
Ku tisola 6
Minkumbetelo 6
Xiphiqo xo Tiyisisa na Xiphiqo xa Vumbhoni 7
TIMHAKA TA MASUNGULO EKA NAWU WA VUMBHONI
MANGHENELO
Nawu wa Vumbhoni i xitirho xa nkoka eka munhu un?wana na un?wana loyi a nga tsakelaka ku tirha hi nawu. Ku kota ku tirhisa xitirho lexi kahle na hi vutlharhi i swa nkoka leswaku munhu a twisisa timhaka tin?wana ta masungulo leti talaka ku tirhisiwa hi vatsari va matsalwa yo hambana ya Nawu wa Vumbhoni.
Xikongomelo xa tsalwa leri i ku lulamisa no nyika vanhu vutlharhi byo kota ku tiva no twisisa timhaka ta masungulo ta Nawu wa Vumbhoni no va nyika masungulo lama nga ta va pfuna ku twisisa Nawu wa Vumbhoni hi ku hetiseka.
TIMHAKA TA MASUNGULO
Vumbhoni
Vumbhoni byi vumbiwa hi mahungu lama vaka kona ekhoto ku pfuna khoto ku boha timhaka leti nga kona eka nandzu.
Matsalwa ya vumbhoni
Matsalwa ya vumbhoni swi hlamusela swilo hinkwaswo leswi nga tirhisiwaka tanihi vumbhoni ekhoto.
Nawu wa Vumbhoni wu vulavula hi ku tiyisisa timhaka no lawula ndlela leyi timhaka ti tiyisisiwaka hi yona. Timhaka ti nga tiyisisiwa hi ku tirhisa tindlela to hambana ta matsalwa ya vumbhoni.
Matsalwa ya vumbhoni swi katsa:
Vumbhoni bya Nomo, vumbhnoi bya Matsalwa kumbe Vumbhoni bya Xiviri
Ku amukela ka Ximfumo kumbe ko Kala ku nga ri ka ximfumo na Ku tisola
Xitiviso xa Vuavanyisi
Minkumbetelo
Dayagiramu leyi yi nyika xikombiso xa kahle xa marhavi yo hambana ya nawu, yi kombisa leswaku i rhavi rihi leri Nawu wa Vumbhoni ri welaka eka rona, nhlamuselo ya Nawu wa Vumbhoni no kombisa leswi Matsalwa ya vumbhoni leswi vumbaka kumekaka eka wona.
NAWU
Nawu wa Nkoka Nawu wa Mafambiselo
Nawu wa Vugevenga) (Mafambiselo ya Vugevenga;
Nawu Vumbhoni
NAWU WA VUMBHONI
VUMBHONI BYA TIMHAKA HI KU TIRHISA
MATSALWA YA VUMBHONI
Vumbhoni Ku amukela ka Ximfumo Xitiviso xa Vuavanyisi Ku kumbetela
Ku amukela ko ka ku nga ri ka Ximfumo
Ku tisola
Ndzinganeto wa mfumo na muhehliwa a swi vumbi vumbhoni naswona swi na nkoka wo hlohletela ntsena. Swi amukela mavonele kumbe swiringanyeto swa matlhelo hi mambirhi leswi nga na xikongomelo xo tshikelela swiyimo swa nawu kumbe swiyimo swa timhaka no tirhisiwa ku endla khoto yi pfumela ku endla xiboho xo karhi.
Mintlawa yi nyikiwa nkarhi wo nyiketa mindzinganeto yo hetelela loko ku nga si endliwa xigwevo leswi vulavulaka hi vumbhoni lebyi nyiketiwaka hi nkarhi wo tenga.
Timhaka leti nga kona eka nandzu
Timhaka leti nga kona eka nandzu i timhaka leti ntlawa wu faneleke ku ti tiyisisa leswaku ti humelela eka nandzu.
Timhaka leti yelanaka eka nandzu
Timhaka leti talaka ku tiyisisa kumbe ku tsandzeka ku tiyisisa timhaka eka nandzu.
Xikombiso: Eka nandzu laha mhaka ya vutswari yi tengiwaka, vutitivisi bya tatana ku ta va mhaka eka nandzu, naswona ku endla timhaka ta masangu na tatana wa n?wana ku ta va mhaka leyi faneleke eka nandzu.
Vumbhoni byo sungula
Vumbhoni byo sungulabyi vula leswaku i vumbhoni bya kahle kumbe leswaku a ku na vumbhoni byo antswa lebyi nga kona.
Vumbhoni bya vumbirhi
Vumbhoni byavumbirhi byi vula leswaku vumbhoni byo antswa byi kona kumbe a byi ri kona.
Xikombiso: Tsalwa ra xiviri ri tekiwa tanihi hi vumbhoni bya masungulo kasi tikhopi ti tekiwa tanihi hi vumbhoni byavumbirhi.
Rito ra prima facie i xivulwa-hava xa Xilatini lexi vulaka ?eku sunguleni.? Xivulwa-hava xa prima facie eka nawu xi vula leswaku vumbhoni lebyi nga kona ekhoto byi ringanile ku tenga nandzu ehandle ka loko leswi swi kanetiwa.
Loko ku nga ri na vumbhoni lebyi kanetaka leswi, prima facie byi ta va vumbhoni byo hetiseka.
Vumbhoni byo Hetiseka
Vumbhoni byo hetiseka i vumbhoni lebyi hetisekeke naswona lebyi nga ta kala byi nga kanetiwi hi vumbhoni byin?wana.
Vumbhoni bya Xiyimo
Vumbhoni bya Xiyimo i vumbhoni lebyi nga kongomeki.
Xikombiso: Eka nandzu wo dlaya, vumbhoni byi nga nyikiwa leswaku A a ri na xikongomelo xo dlaya B naswona u voniwile a tsutsuma ku suka endyangwin wa B na mukwana lowu nga na ngati.
X u nyika vumbhoni bya leswaku u twile nghilazi yi fayeka, u hundzulukile kutani a vona Y a yime emahlweni ka fasitere leri fayiweke ra Z a khome ribye exandleni xa yena.
Vumbhoni byo Kongoma
Vumbhoni byo Kongoma i vumbhoni lebyi voniwaka hi mbhoni.
Xikombiso: Eka nandzu wo dlaya, C u nyika vumbhoni bya leswaku a yime ehandle ka fasitere ra ndyangu wa B kutani u vone A a tlhava B.
Ku amukela
Ku amukela swi vula ku amukela vumbhoni, a ku na mpimo wo amukela. Vumbhoni byi nga amukeriwa kumbe byi nga amukeriwi. Swi nga ri na mhaka leswaku vumbhoni bya amukeriwa kumbe a byi amukeriwi swi ta ya hi mhaka yo va byi fambelana na leswaku ku amukeriwa ka byona swi ta vanga ku voyamela etlhelo rin?we eka muhehliwa.
Xiyimo xo Amukeriwa
Ku amukeriwa ka vumbhoni endzhaku ko enerisiwa ka xiyimo xo karhi eku heleni ka nandzu. Loko xiyimo xi nga enerisiwi, vumbhoni a byi tekeriwi enhlokweni.
Khoto yi pfumele leswaku tsalwa ri nga tirhisiwa eka ku chuchisiwa ehandle ko va xiviri xa rona byi kanetiwa hi ntlawa lowu kanetaka. Muhehliwa u ta va na nkarhi wo nyika vumbhoni bya wona endzhaku ko hela ka nandzu leswaku tsalwa a ri nga ri ra xiviri. Loko xiviri xi nga tiyisisiwi, vumbhoni byin?wana ni byin?wana lebyi va ka kona loko ku nyikiwa vumbhoni a byi fanelangi ku amukeriwa hi khoto.
Ku yelana
Ku kota ku boha ku yelana khoto yi fanele ku languta leswaku vumbhoni lebyi nyikiwaka bya yelana na timhaka leti nga kona eka nandzu.
Nkateko
Nkateko i mfanelo kumbe ntirho lowu endliwaka hi mbhoni kumbe ntlawa eka vumbhoni bya matlhelo mambirhi byo huma ekhoto. Ku na tinxaka timbirhi ta Minkateko ya nkoka: Nkateko xa Xihundla na Nkateko xa Mfumo.
Ku amukela ka Ximfumo no Kala ku nga ri ka ximfumo
Ku amukela ka ximfumo i ku amukela loku endliwaka ekhoto loku tekiwaka tanihi vumbhoni byo hetiseka naswona lebyi nga kanetiweki kumbe ku tlhentlhisiwa ehandle ka loko ku enerisiwe swilaveko swin?wana swa nawu.
Ku amukela ko Kala ku nga ri ka ximfumo
Ku amukela loku nga riki ka ximfumo i ku amukela loku endliwaka ehandle ka khoto loku nga hlamuseriwaka kumbe loku nga kanetiwaka.
Ku tisola
Ku tisola i ku amukela loku nga riki na ku kanakana ko tivona nandzu hi munhu loyi a hehliwaka, loku loko ku endliwa eka nandzu wa le ka khoto ya nawu, ku amukeriwaka tanihi hi Xikombelo xo tivona Nandzu.
Xitiviso xa Vuavanyisi
Xitiviso xa vuavanyisi swi vula ku amukeriwa hi khoto ka timhaka ta vutivi byo angarhela na vutivi bya le kusuhi leswaku ti na vumbhoni lebyi nga tiyisisiwangiki hi vumbhoni lebyi nga kona.
Ku kumbetela
Ku kumbetela i mahetelelo lama fikeleriwaka ku suka eka timhaka tokarhi leti simekiweke eka nawu. Ku na tinxaka tinharhu ta ku kumbetela:
Ku kumbetela ka Mhaka
Ku kumbetela ka Nawu
Ku kumbetela ka Nawu loku nga kanetiweki
Xiphiqo xo Tiyisisa na Xiphiqo xa Vumbhoni
Xiphiqo xo tiyisisa swi vula ntirho kumbe vutihlamuleri bya ntlawa ku tiyisisa nandzu wa wona ehandle ko kanakanisa, eka nawu wa vugevenga wa hina xiphiqo xo tiyisisa xi le mavokweni ya vuchuchisi.
Xiphiqo xa Vumbhoni
Xiphiqo xa vumbhoni xi vula ntirho wa vandla rin?wana ku nyika vumbhoni lebyi ringaneke ku pfuneta khoto ku vitana ntlawa lowun?wana ku hlamula na ku nyika vumbhoni byo ringanela ndzinganeto nandzu wa prima facie lowu endliweke hi ntlawa lowun?wana.
